فه‌رهه‌نگی ولیان

پیته‌كانی زمانی كوردی

فەرهەنگی دەنگ و پیتە کوردییەکان

ڕێبەری تەواو بۆ فۆنۆلۆجی، شێوەزارەکان و ئەلفوبێی کوردی

لە بنەڕەتدا، زمانی کوردی یەکێکە لەو زمانانەی کە خاوەنی سیستمێکی دەنگیی دەوڵەمەندە. جیاوازیی سەرەکی لە نێوان شێوەزارەکاندا هەم لە شێوازی نووسین (ئەلفوبێ) و هەم لە شێوازی گۆکردن (دەنگ) دایە.

١. پیتە بزوێنەکان (Vowels)

بزوێنەکان لە کوردیدا جێگیرن بەڵام لە هەندێک شێوەزاردا دەنگی زیادەمان هەیە.

کورت: ە (e) ، ۆ (o) ، بزرۆکە (i) ، و (u) درێژ: ا (a) ، ێ (ê) ، ی (î) ، وو (û)

تایبەتمەندی بەپێی شێوەزار:

  • سۆرانی: ٨ بزوێنی هەیە.
  • کرمانجی سەروو: هەمان ٨ بزوێن بە لاتینی (a, e, ê, i, î, o, u, û).
  • کەلهوڕی و لەکی: دەنگی (ۊ - ü) زیاد دەبێت (وەک: دۊر).
  • هەورامی: بزوێنی (ۆ) و (ێ) کەمێک جیاوازن.

٢. پیتە نەبزوێنەکان (Consonants)

١. پیتە تایبەتەکان (سۆرانی vs کرمانجی):

  • ڕ (R ی قورس): لە سۆرانیدا زۆر گرنگە (وەک: چوار، شار).
  • ڵ (L ی قورس): لە سۆرانی و هەورامیدا هەیە (وەک: ماڵ، گوڵ).
  • ڤ (V): لە کرمانجی و بادینیدا زۆر بەهێزە، لە سۆرانی کەمە.

٢. تایبەتمەندی کرمانجی سەروو (Kurmanji):

خاوەنی سیستمی تەقینەوەی دەنگەکانە (P, T, K) کە دەکرێت بە هەوا (Aspirated) یان کپ (Unaspirated) بن.

٣. تایبەتمەندی هەورامی و زازاکی:

پارێزگاری لە دەنگە کۆنەکان دەکەن و پیتی (ح، ع) تێیاندا ڕەسەنە.

٣. ئەلفوبێی کوردی (٣٤ پیت)

کلیک لەسەر هەر بەشێک بکە بۆ بیستنی دەنگەکەی

ئـ
سەرەتائـئاو
ناوەڕاستـئـماڵئاوا
کۆتایی--
سەربەخۆ--
ا
سەرەتاائاڵا
ناوەڕاستادار
کۆتاییـاماستاو
سەربەخۆاخوا
ب
سەرەتابـباران
ناوەڕاستـبـدوڵبه‌ر
کۆتاییـبكتێب
سەربەخۆبنایاب
پ
سەرەتاپـپیاو
ناوەڕاستـپـسپێده
کۆتاییـپكپ
سەربەخۆپتۆپ
ت
سەرەتاتـتۆ
ناوەڕاستـتـهه‌ستی
کۆتاییـتدەست
سەربەخۆتکات
ج
سەرەتاجـجوان
ناوەڕاستـجـپەنجە
کۆتاییـجگەنج
سەربەخۆجتاج
چ
سەرەتاچـچاو
ناوەڕاستـچـپارچە
کۆتاییـچبەچ
سەربەخۆچماچ
ح
سەرەتاحـحەز
ناوەڕاستـحـرەحەت
کۆتاییـحمەسیح
سەربەخۆحروح
خ
سەرەتاخـخاک
ناوەڕاستـخـپێخەف
کۆتاییـخمێخ
سەربەخۆخشاخ
د
سەرەتاددەرگا
ناوەڕاستـدسەد
کۆتاییـدبەند
سەربەخۆدماد
ر
سەرەتاررۆیشتن
ناوەڕاستـربەرد
کۆتاییـرسەر
سەربەخۆرمار
ڕ
سەرەتاڕڕێگا
ناوەڕاستـڕپەڕە
کۆتاییـڕمەڕ
سەربەخۆڕچۆڕ
ز
سەرەتاززەوی
ناوەڕاستـزتەزین
کۆتاییـزحەز
سەربەخۆزمۆز
ژ
سەرەتاژژیان
ناوەڕاستـژڕۆژان
کۆتاییـژمێژ
سەربەخۆژڕۆژ
س
سەرەتاسـسێو
ناوەڕاستـسـدەست
کۆتاییـسبەبس
سەربەخۆسپاس
ش
سەرەتاشـشار
ناوەڕاستـشـپێشە
کۆتاییـشبەش
سەربەخۆشراش
ع
سەرەتاعـعەلی
ناوەڕاستـعـسەعات
کۆتاییـعتەبع
سەربەخۆعدوعا
غ
سەرەتاغـغەم
ناوەڕاستـغـمەغریب
کۆتاییـغتێغ
سەربەخۆغباغ
ف
سەرەتافـفێنک
ناوەڕاستـفـسەفەر
کۆتاییـفکەف
سەربەخۆفپۆف
ڤ
سەرەتاڤـڤین
ناوەڕاستـڤـهەڤاڵ
کۆتاییـڤکچەڤ
سەربەخۆڤمرۆڤ
ق
سەرەتاقـقەل
ناوەڕاستـقـچەقۆ
کۆتاییـقرەق
سەربەخۆقتاق
ک
سەرەتاکـکورد
ناوەڕاستـکـیەکێتی
کۆتاییـکیەک
سەربەخۆکخاک
گ
سەرەتاگـگوڵ
ناوەڕاستـگـجێگە
کۆتاییـگرەگ
سەربەخۆگبەرگ
ل
سەرەتالـلەش
ناوەڕاستـلـکەلەپوور
کۆتاییـلجەل
سەربەخۆلشال
ڵ
سەرەتاڵـڵاڵ
ناوەڕاستـڵـساڵان
کۆتاییـڵگوڵ
سەربەخۆڵماڵ
م
سەرەتامـمن
ناوەڕاستـمـهەموو
کۆتاییـمکەم
سەربەخۆممام
ن
سەرەتانـنان
ناوەڕاستـنـتەنها
کۆتاییـنمن
سەربەخۆننان
هـ
سەرەتاهـهاتن
ناوەڕاستـهـبەهار
کۆتاییـهـ-
سەربەخۆهـ-
ە
سەرەتائەئەو
ناوەڕاستـەسەر
کۆتاییـەهەیە
سەربەخۆەکردە
و
سەرەتاوورد
ناوەڕاستـوکورد
کۆتاییـوئەو
سەربەخۆوخەو
وو
سەرەتاووووشک
ناوەڕاستـوودوور
کۆتاییـووهەموو
سەربەخۆووپوو
ۆ
سەرەتائۆئۆقرە
ناوەڕاستـۆبۆن
کۆتاییـۆبۆ
سەربەخۆۆڕۆڕۆ
ی
سەرەتایـیار
ناوەڕاستـیـشیر
کۆتاییـیکوردی
سەربەخۆیچای
ێ
سەرەتائێـئێمە
ناوەڕاستـێـتێر
کۆتاییـێدێ
سەربەخۆێگوێ

ج. بەراوردی ئەلفوبێکان (سۆرانی vs لاتینی)

دەنگ (Sound)سۆرانیLatinتێبینی
aاAدرێژ
eەEکورت
êێÊدرێژ
îیÎدرێژ
i(بزرۆکە)Iزۆر کورت
ûووÛدرێژ
uوUکورت
oۆOناوەند
vڤVلە سۆرانی کەمە
řڕRRی قورس
łڵLLی قورس

د. خاڵی گرنگ: "بزرۆکە" چییە؟

لە هەموو شێوەزارەکاندا دەنگێکی کورتی زۆر گرنگمان هەیە کە نانووسرێت (لە ڕێنووسی سۆرانیدا)، بەڵام لە کرمانجی لاتینیدا بە پیتی (I i) دەنووسرێت.

نموونە: وشەی "بردن"

  • لە سۆرانیدا: بـ ـردن (ئەو دەنگەی لە نێوان 'ب' و 'ر' هەیە بزرۆکەیە).
  • لە کرمانجی: Birdin.

ئەم دەنگە نەبێت، وشەی کوردی دروست نابێت چونکە لە کوردیدا دوو پیتی نەبزوێن ناتوانن بەبێ بزوێن بەدوای یەکدا بێن.

کۆبەند (Summary):

  • سۆرانی: دەوڵەمەندە بە (ڕ، ڵ، ع، ح).
  • کرمانجی: دەوڵەمەندە بە جیاوازی (P, T, K) و پیتی (V).
  • کەلهوڕی/لەکی: تایبەتمەندە بە بزوێنی (ۊ - ü).
  • هەورامی/زازاکی: پارێزگاری لە دەنگە کۆنەکان و بزوێنە لێکدراوەکان دەکەن.
رێكه‌وت: Saturday, January 24, 2026