فەرهەنگی کوردی ولیان

تەواوی ڕێزمانی کوردی لە یەک شوێندا

١. کەرەستەکانی زمانی کوردی

بۆ دروستبوونی زمانێکی تەواو، ئەم پلەبەندییە پێویستە:

دەنگ

پیت

بڕگە

وشە

گرێ

ڕستە

• دەنگ: بچووکترین یەکەی ئاخاوتن.
• پیت: وێنەی دەنگەکان لەسەر کاغەز.
• بڕگە: چەند دەنگێک بەیەکجار لە دەم دێنە دەرێ (وەک: گو-ڵا-ڵە).
• وشە: کۆمەڵە پیتێک واتایەکی تەواو دەدات.
• گرێ: دوو وشە بەهۆی (ی) یەکدەگرن (وەک: ماڵی گەورە).
• ڕستە: دەربڕینێکە لە بکەر و کار پێکدێت.

٢. بزوێن (Vowels)

بزوێنەکان جووڵە دەخەنە ناو وشەوە. لە زمانی کوردیدا ٨ پیتی بزوێن هەیە:

(ا ـ و ـ ۆ ـ وو ـ ە ـ ی ـ ێ - بزرۆکە i)

بزرۆکە (i): پیتێکی بزوێنە کە لە ئەلفبێی ئارامیدا نانووسرێت بەڵام لە کاتی خوێندنەوەدا هەیە.
نموونە: من (min)، ژن (jin)، بردن (birdin).

دابەشبوونی بزوێنەکان:
- پیتی بزوێنی کورت: (ە، و، ی، بزرۆکە)
- پیتی بزوێنی درێژ: (ا، ۆ، وو، ێ)

پیتە ناوبەندەکان: تەنها دوو پیتی ناوبەند هەن (و، ی) کە هەندێک جار دەبنە بزوێن و هەندێک جار نا.

٣. ناو و بکەر (Noun & Subject)

ناو: وشەیەکە بۆ ناساندنی گیاندار یان بێگیان بەکاردێت وەک: کوردستان، بەهار.

بکەر (Subject): ئەو ناو یان جێناوەیە کە کارەکە ئەنجام دەدات.
نموونە: من لە کوردستان دەژیم. لێرەدا (من) بکەرە چونکە کاری ژیان ئەنجام دەدات.

٤. کار (Verb)

کار بریتییە لەو کردەوەیەی کە بکەر ئەنجامی دەدات.

کاری ڕابردوو

جۆری ڕابردوو	یاسا	نموونە
ڕابردووی نزیک	قەدی چاوگ	ڕۆیشت
ڕابردووی دوور	قەد + بوو	ڕۆیشتبوو
ڕابردووی تەواو	قەد + ووە/یە	ڕۆیشتووە
ڕابردووی بەردەوام	دە + قەد	دەڕۆیشت

کاری ڕانەبردوو: بۆ ئێستا یان داهاتوو بەکاردێت. (یاسا: دە + ڕەگی کار). نموونە: دواتر نان دەخۆم.

کاری داخوازی: فرمانە بۆ کەسی بەرامبەر. نموونە: بخۆ، مەخۆ.

٥. کاری تێپەڕ و تێنەپەڕ

• کاری تێپەڕ: پێویستی بە (بەرکار) هەیە و جێناوی لکاوی (م، ت، ی) وەردەگرێت. (وەک: خوێندم).
• کاری تێنەپەڕ: پێویستی بە بەرکار نییە. (وەک: خەوتم نەک خەوتمەوە).

پشکنین: وشەی (ئەوان) بخە پێش کارەکە؛ ئەگەر گونجا تێنەپەڕە. نموونە: (ئەوان ڕۆیشتن) .

٦. بەرکار، نیهاد و گوزارە

بەرکار: مەبەستی کارەکە ڕوون دەکاتەوە. (من سێوەکەم خوارد -> سێوەکە بەرکارە).

نیهاد: ئەو بەشەی ڕستەیە کە لێی دەدوێین. (فەرهاد زیرەکە -> فەرهاد نیهادە).

گوزارە: هەواڵێکە دەربارەی نیهاد. (زیرەکە -> گوزارەیە).

٧. چاوگ (Infinitive)

ناوی کارە و بە پیتی (ن) کۆتایی دێت. ٥ جۆری سەرەکی هەیە:

جۆری چاوگ	نموونە
واوی	چوون، بوون
دالی	کردن، خواردن
یایی	زانین، بینین
ئەلف	سوتان، برژان
تایی	بیستن، نووستن

٨. جێناو (Pronoun)

جێناوی سەربەخۆ

(من، ئێمە - تۆ، ئێوە - ئەو، ئەوان)

جێناوی لکاو

کۆمەڵە	تاک	کۆ
کۆمەڵەی ١	م، ت، ی	مان، تان، یان
کۆمەڵەی ٢	م، یت، (×)	ین، ن، ن
کۆمەڵەی ٣	م، یت، ێت/ات	ین، ن، ن

٩. هاوەڵناو و هاوەڵکار

هاوەڵناو: وەسفی ناو دەکات (وەک: کوڕی زیرەک).

هاوەڵکار: وەسفی کار دەکات و دەبێتە ٥ جۆر:

• کاتی: ئێستا، دوێنێ، سبەی.
• شوێنی: لێرە، لەوێ، سەر، ژێر.
• چۆنیەتی: بەپەلە، ئازایانە.
• چەندێتی: زۆر، کەم، تۆزێک.
• ڕێکخستن: پۆل پۆل، دەستە دەستە.

ئامادەکردنی فەرهەنگی کوردی ولیان © ٢٠٢٦